Czy glukozamina na stawy ma sens, jeśli kolana bolą Cię po przysiadach, choć nikt nie rozpoznał u Ciebie choroby zwyrodnieniowej? Na to pytanie badania odpowiadają najsłabiej, bo prowadzono je głównie u osób z chorobą zwyrodnieniową kolana; w największym z nich średni wiek wynosił 59 lat. Wyniki są skromne i zależą od formy preparatu oraz od tego, kogo badano.
Czym są glukozamina i chondroityna
Glukozamina to aminocukier, z którego organizm buduje składniki chrząstki stawowej. W suplementach występuje jako siarczan albo chlorowodorek glukozaminy. Chondroityna (siarczan chondroityny) to składnik macierzy chrząstki, często łączony z glukozaminą w jednej kapsułce. Pomysł polega na dostarczeniu budulca chrząstki, ale to, co połkniesz, nie musi do niej dotrzeć.
W Polsce krystaliczny siarczan glukozaminy jest dostępny także jako lek. Lek ma potwierdzony skład i dawkę, zwykle 1500 mg na dobę, i przechodzi kontrolę jakości. Suplement trafia do sprzedaży po zgłoszeniu do Głównego Inspektoratu Sanitarnego, bez oceny skuteczności.
GAIT: badanie, które ostudziło entuzjazm
W amerykańskim badaniu GAIT 1583 osoby z objawową chorobą zwyrodnieniową kolana przez 24 tygodnie brały 1500 mg glukozaminy, 1200 mg chondroityny, oba składniki razem, lek przeciwzapalny celekoksyb albo placebo (Clegg 2006, PMID 16495392). Glukozamina, chondroityna ani ich połączenie nie zmniejszyły bólu bardziej niż placebo, ani w całej grupie, ani u osób z łagodnym bólem. Celekoksyb zadziałał. U chorych z bólem umiarkowanym do silnego połączenie obu składników dało odpowiedź na leczenie u 79% osób wobec 54% w grupie placebo, ale była to analiza eksploracyjna, czyli hipoteza do sprawdzenia. W GAIT podawano chlorowodorek glukozaminy.
Nowsze metaanalizy i wytyczne
Metaanaliza 25 badań, w których podawano wyłącznie formy siarczanowe, wykazała, że siarczan chondroityny zmniejsza ból i poprawia funkcję kolana, siarczan glukozaminy spowalnia zwężanie szpary stawowej, a ich połączenie nie dało efektu (Rabade 2024, PMID 38581640). Ta praca nie porównywała siarczanu z chlorowodorkiem, więc przewaga formy siarczanowej to wniosek pośredni: siarczany mają część dodatnich wyników, a chlorowodorek w GAIT nie zadziałał.
Inna metaanaliza sprawdziła, czy glukozamina coś dokłada do ćwiczeń. W 6 badaniach z udziałem 297 osób z chorobą zwyrodnieniową kolana, które ćwiczyły w ramach leczenia, suplement nie dał żadnej przewagi nad samymi ćwiczeniami (Čeh 2023, PMID 37997783).
Towarzystwa naukowe oceniają te dane różnie. Amerykańskie Kolegium Reumatologii w wytycznych z 2019 roku zdecydowanie zaleca ćwiczenia, a glukozaminę w chorobie zwyrodnieniowej kolana, biodra i dłoni zdecydowanie odradza, między innymi dlatego, że badania sponsorowane przez producentów wypadały lepiej niż niezależne (Kolasinski 2020, PMID 31908149). W algorytmie europejskiego towarzystwa ESCEO, omówionym przez jego członków z ekspertami z Chin, pierwszym krokiem leczenia są krystaliczny siarczan glukozaminy w postaci leku i siarczan chondroityny (Zhang 2021, PMID 34189714).
Czy glukozamina na stawy pomaga zdrowym trenującym?
Badań na ludziach bez rozpoznanej choroby jest niewiele. W australijskiej pracy na 46 osobach z regularnym bólem kolana 2000 mg glukozaminy dziennie przez 12 tygodni nie poprawiło wyników testów sprawności bardziej niż placebo, choć uczestnicy lepiej oceniali kolano w ankietach (Braham 2003, PMID 12547742). U 106 zawodników po ostrym urazie kolana 1500 mg przez 28 dni nie zmniejszyło bólu ani obrzęku bardziej niż placebo, poprawiło za to zakres ruchu kolana pod koniec badania (Ostojic 2007, PMID 17578751). Jeśli nic Cię nie boli, glukozamina nie ma czego leczyć, a dowodów na ochronę zdrowych stawów „na zapas” nie znalazłem.
Kolagen zamiast glukozaminy?
Kolagen ma kilka dodatnich RCT u młodych, aktywnych osób z bólem kolana, ale też badania bez efektu. Jego przewaga nad glukozaminą jest więc mniejsza, niż sugerują półki w aptece. Szczegóły opisałem w tekście o kolagenie na stawy dla trenujących.
Bezpieczeństwo: warfaryna, alergia, cukrzyca
W badaniu GAIT działania niepożądane były łagodne, rzadkie i podobnie częste we wszystkich grupach. Są jednak wyjątki. Jeśli bierzesz warfarynę lub acenokumarol, nie zaczynaj glukozaminy bez rozmowy z lekarzem. Opisano przypadki wzrostu INR i krwawień po dołączeniu glukozaminy, także z chondroityną, a w bazach zgłoszeń FDA i WHO znalazło się kilkadziesiąt takich przypadków (Knudsen 2008, PMID 18363538). Jeśli lekarz się zgodzi, częściej kontroluj INR po rozpoczęciu, zmianie dawki i odstawieniu suplementu.
Część glukozaminy powstaje z pancerzy skorupiaków, więc przy alergii na skorupiaki wybierz glukozaminę z fermentacji albo zapytaj alergologa. Przy cukrzycy kontroluj glikemię, bo u części osób glukozamina podnosi poziom glukozy we krwi (Kolasinski 2020, PMID 31908149). W ciąży, podczas karmienia piersią i u niepełnoletnich jej nie polecam, bo badania prowadzono na dorosłych.
Jak spróbować, jeśli mimo to chcesz
Wybierz krystaliczny siarczan glukozaminy, najlepiej jako lek, w dawce 1500 mg na dobę. Daj mu 8-12 tygodni: w badaniu Brahama większość poprawy pojawiła się do 8. tygodnia. Przed startem zapisz, które ruchy bolą i jak mocno, a po 12 tygodniach porównaj. Jeśli nie ma różnicy, odstaw. Równolegle ćwicz i stopniowo zwiększaj obciążenia, bo ćwiczenia mają w wytycznych najmocniejsze zalecenie. Ból, który nie mija, obrzęk albo blokowanie stawu to powód do wizyty u lekarza.
Z suplementów dla trenujących lepiej uzasadnione są podstawy, na przykład witamina D od jesieni do wiosny. Dawki, limity i interakcje opisałem w tekście o witaminie D, magnezie i omega-3 dla sportowca.
Często zadawane pytania
Czy glukozamina pomaga na ból kręgosłupa?
W norweskim RCT 250 osób z przewlekłym bólem krzyża i zmianami zwyrodnieniowymi kręgosłupa lędźwiowego przez 6 miesięcy brało 1500 mg glukozaminy albo placebo. Ani po 6 miesiącach, ani po roku glukozamina nie zmniejszyła bólu i niepełnosprawności bardziej niż placebo (Wilkens 2010, PMID 20606148).
Czy glukozaminę i chondroitynę może brać weganin?
Glukozaminę tak, jeśli pochodzi z fermentacji; ta ze skorupiaków odpada. Chondroitynę pozyskuje się zwykle z chrząstek zwierzęcych, więc na diecie wegańskiej trzeba szukać produktu z wyraźnym oznaczeniem pochodzenia.
Czy mogę brać glukozaminę razem z kolagenem?
Możesz, ale wtedy nie ocenisz, który składnik pomógł. Wolę testować jeden produkt przez 12 tygodni i dopiero potem ewentualnie go zmieniać.
Czy 1500 mg glukozaminy brać naraz, czy w kilku porcjach?
W badaniu GAIT podawano 500 mg trzy razy dziennie (Sawitzke 2010, PMID 20525840), a leki z krystalicznym siarczanem glukozaminy przyjmuje się zwykle raz dziennie. Badań porównujących te schematy nie znam, więc wybierz ten, przy którym nie zapominasz o dawce.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka.
